Anasayfa / Kaynak / HMK: Dava Şartları ve İlk İtirazlar

HMK: Dava Şartları ve İlk İtirazlar

Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun İkinci Kısım, İkinci Bölümü dava şartları ve ilk itirazlara ayrılmıştır. Birinci ayrım, 114 ve 115. maddeleri ile dava şartlarını düzenlerken, ikinci ayrım, 116 ve 117. maddelerinde ilk itirazlara yer verilmiştir. 6100 sayılı kanun, dava şartları ve ilk itirazlar konusunda HUMK dönemindeki düzenlemelere oranla kapsamlı değişiklikler getirmiştir. HUMK’da ayrı bir bölüm olarak bulunmayan dava şartları, HMK’nın yürürlüğe girişiyle, uygulama da dikkate alınarak ayrı bir bölüm halinde düzenlenmiştir.

İKİNCİ BÖLÜM – Dava Şartları ve İlk İtirazlar
BİRİNCİ AYIRIM – Dava Şartları
Dava şartları
Madde 114- (1)
Dava şartları şunlardır:
a) Türk mahkemelerinin yargı hakkının bulunması.
b) Yargı yolunun caiz olması.
c) Mahkemenin görevli olması.
ç) Yetkinin kesin olduğu hallerde, mahkemenin yetkili bulunması.
d) Tarafların, taraf ve dava ehliyetine sahip olmaları, kanuni temsilin söz konusu olduğu hallerde, temsilcinin gerekli niteliğe sahip bulunması.
e) Dava takip yetkisine sahip olunması.
f) Vekil aracılığıyla takip edilen davalarda, vekilin davaya vekalet ehliyetine sahip olması ve usulüne uygun düzenlenmiş bir vekaletnamesinin bulunması.
g) Davacının yatırması gereken gider avansının yatırılmış olması.
ğ) Teminat gösterilmesine ilişkin kararın gereğinin yerine getirilmesi.
h) Davacının, dava açmakta hukuki yararının bulunması.
ı) Aynı davanın, daha önceden açılmış ve halen görülmekte olmaması.
i) Aynı davanın, daha önceden kesin hükme bağlanmamış olması.

(2) Diğer kanunlarda yer alan dava şartlarına ilişkin hükümler saklıdır.

İsviçre Federal Medeni Usul Kanunu Tasarısı’ndan esinlenilen ve uygulamada mevcut olarak var olan kurallardan oluşturulan 114. madde, dava şartlarını tek tek saymaktadır. Ancak gider avansının yatırılmış olması ile teminat gösterilmesine ilişkin ara karar gereğinin yerine getirilmesine ilişkin bentler ( g ve ğ bentleri), usul hukukumuza ilk defa girmiş düzenlemelerdir. Ayrıca (ı) bendinde yer alan derdestlik, HUMK döneminde ilk itiraz iken, HUMK ile dava şartı olarak düzenlenmiştir.




Dava şartlarının incelenmesi
Madde 115- (1)
Mahkeme, dava şartlarının mevcut olup olmadığını, davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır. Taraflar da dava şartı noksanlığını her zaman ileri sürebilirler.

(2) Mahkeme, dava şartı noksanlığını tespit ederse davanın usulden reddine karar verir. Ancak, dava şartı noksanlığının giderilmesi mümkün ise bunun tamamlanması için, kesin süre verir. Bu süre içerisinde dava şartı noksanlığı giderilmemişse davayı dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddeder.

(3) Dava şartı noksanlığı, mahkemece, davanın esasına girilmesinden önce fark edilmemiş; taraflarca ileri sürülmemiş ve fakat hüküm anında bu noksanlık giderilmişse, başlangıçtaki dava şartı noksanlığından ötürü, dava usulden reddedilemez.

Madde, usul kanunumuza ilk defa girmiş olmasına rağmen HMK öncesi dönemde uygulamada kabul edilmekteydi. Dava şartları, mahkeme tarafından yargılamanın her aşamasında re’sen araştırılacağı gibi, taraflarca da her zaman dava şartı eksikliği ileri sürülebilir. Ancak, ikinci fıkrada belirtildiği üzere, bazı dava şartlarının eksikliğinin yargılama sırasında giderilmesi mümkündür. Bu hallerde davanın usulden reddine karar verilmez, tarafa eksikliği giderilmesi için kesin süre verilir. Vekaletname eksikliği, gider avansının yatırılmamış olması gibi hususlar, bu tür eksikliklerdir. Ancak verilen kesin süre içinde de eksiklik giderilmezse mahkeme, m. 115/2 hükmü gereğince davayı, dava şartı yokluğu nedeniyle usulden reddeder. Üçüncü fıkraya göre ise, dava şartı eksikliği mahkemece fark edilmemiş ve taraflarca da ileri sürelmemiş fakat hüküm verilmeden önce bu eksiklik giderilmişse, artık dava usulden reddedilemeyecektir.

İKİNCİ AYIRIM – İlk İtirazlar
Konusu
Madde 116- (1) İlk itirazlar aşağıdakilerden ibarettir:
a) Kesin yetki kuralının bulunmadığı hallerde yetki itirazı.
b) Uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözümlenmesi gerektiği itirazı.
c) İş bölümü itirazı.

HUMK döneminde altı tane olarak sayılan ilk itirazlar, HMK ile birlikte üçe indirilmiştir. Çünkü, bunlardan bir kısmı dava şartı haline getirilmiştir (derdestlik gibi). İlk itirazların azaltılması, madde gerekçesinde, geresiz ve zaman alıcı formalitelerin, kötü niyetli kişilere davaları sürüncemede bırakma fırsatını verdiği ve başka işe yaramadığı hususundaki yaygın kanaatin dikkate alınması olarak belirtilmiştir.

İleri sürülmesi ve incelenmesi
Madde 117- (1) 
İlk itirazların hepsi cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır; aksi halde dinlenemez.

(2) İlk itirazlar, dava şartlarından sonra incelenir.

(3) İlk itirazlar, ön sorunlar gibi incelenir ve karara bağlanır.

İlk itirazlar, birinci fıkra gereğince cevap dilekçesi ile ileri sürülmek zorundadır. Cevap dilekçesi ile ileri sürülmeyen ilk itirazlar, cevap süresi içerisinde olsa bile ek dilekçeyle de olsa artık ileri sürülemez ve mahkeme tarafından dikkate alınmaz. İkinci fıkraya göre ilk itirazların incelenmesi, dava şartlarından sonra yapılacaktır. Örneğin yetki itirazı, gider avansın yatırılmış olup olmadığının belirlenmesinden sonra incelenecektir. Üçüncü fıkra ise, ilk itirazların incelenme yöntemini belirlemiş, ilk itirazların incelenmesinde ön sorun müessesesine atıfta bulunmuştur.




Yazar: Av. Aydoğan TAN

Av. Aydoğan TAN
Hukuk Sokağı kurucusu, editörü. Avukat, arabulucu, hukukçu bilirkişi.

Ayrıca bknz.

Yeni HMK Tarifeleri Bugün Yürürlükte

28.09.2014 tarih ve 29133 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan tebliğler ile Hukuk Muhakemeleri Kanunu ücret tarifeleri …