Bu notlar, hakimlik sınavlarına hazırlanmak amacıyla hazırlanmıştır.
SENEDİ İTTİFAK1808
·İlk anayasal ‘belge’dir. ·Sadrazamın da yönetime katılması prensibini getirmiştir. ·Ayanlara da bazı yetkiler verilmiştir.
TANZİMAT FERMANI (1839)
·Bütün uyruklar için can ve mal güvenliği prensibi kabul edilmiştir. ·Mali güce göre vergilendirme ilkesi ilk kez kabul edilmiştir. ·Askerlik işlemlerinin bir düzene bağlanacağı belirtilmiş. ·Devlet harcamalarının kanuna dayanması ilkesi de kabul edilmiştir. ·Yargılama hakkı, yargılamanın aleniliği, müsadere yasağı, eşitlik ilkesi, fermandaki önemli yeniliklerdir.
ISLAHAT FERMANI (1856)
·Din farkı gözetilmeksizin, tüm uyruklara eşit davranılacağı kabul edilmiş.
1876 ANAYASASI
·İkili bir meclis sistemi getirmiş: Heyeti Mebusan ve Heyeti Ayan. ·Bakanlar kurulu, padişahın izniyle kanun teklif edebilir. Padişahın kanunları veto yetkisi var. ·Meclis üyeleri, padişaha bağlılık yemini ediyor. Padişahın sürgün ve fesih yetkisi var. ·Milletvekili seçilme yeterliliğinden bahsedilmiş. ·Seçimlerde gizli oy ve basit çoğunluk prensipleri kabul edilmiş. ·Vatandaşlık hakkı, kanun önünde eşitlik, kişi hürriyeti ve dokunulmazlığı, ibadet hürriyeti, basın özgürlüğü, dilekçe hakkı, ticaret serbestisi, eğitim özgürlüğü, mal güvenliği, kamu hizmetlerine girme hakkı, angarya ve işkence yasağı, tabii yargı ilkesi önemli yeniliklerdir. ·Yasama dokunulmazlığına yer verilmiş. ·Hakimlerin azlonulamayacağı, mahkemelerin bağımsızlığı, Yüce Divan (ilk kez) anayasanın yeniliklerindendir. ·İlk kez ‘olağanüstü hal’e yer verilmiş.
1909 Değişiklikleri ·1909’da yapılan değişiklikler ile 1876 Anayasası önemli ölçüde değiştirilmiş ve daha parlamenter bir yapıya kavuşmuştur. Bakanların meclise karşı sorumluluğunun kabul edilmesi, değişikliklerden biridir. ·Meclis üyelerinin sorumluluğunun artık padişaha karşı değil, meclise karşı olduğu prensibi benimseniyor. ·Padişahın meclisi tek başına dağıtma yetkisi elinden alınıyor. Fesih yetkisi, ayan meclisinin onayı ve 3 ay içinde seçim yapılması şartlarına bağlanıyor.
1921 ANAYASASI
·Toplam 24 maddedir. 1876 Anayasası’nı yürürlükten kaldırmamıştır. ·En önemli özelliği, egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu belirtmesidir. ·Tek yumuşak anayasamızdır. ·Güçler birliği ve meclis hükümeti sistemi benimsenmiştir. ·Temel hak ve hürriyetlere yer verilmemiştir. ·Yerinden yönetim ilkesine ilişkin hükümler içermektedir.
1923 Değişiklikleri ·Cumhuriyet, bir “hükümet şekli” olarak benimsenmiş. (Diğer anayasalarda cumhuriyet, bir devlet şekli olarak kabul edilmiştir) ·Devletin dininin İslâm olduğu ve resmi dilinin Türkçe olduğu belirtilmiş ·Cumhurbaşkanı, meclis içinden ve meclis üyeleri tarafından seçilecektir. Yeniden seçilmek mümkün. ·Başbakan, cumhurbaşkanı tarafından ve meclis üyeleri tarafından atanır. Bakanlar ise başbakan tarafından seçilerek cumhurbaşkanınca meclis onayına sunulur. ·Bütün bunlarla parlamenter rejime biraz daha yaklaşılmıştır. ·Bu anayasa döneminde ayrıca 1-2 kasım 1922 tarih ve 307 sayılı kararla saltanat ve hilafet birbirinden ayrılarak; hilafet, 16 Mart 1920’den geçerli olmak üzere kaldırılmıştır. ·3 Mart 1924 tarihinde 431 sayılı kararla da hilafet kaldırılmıştır.
1924 ANAYASASI
·1876 VE 1921 Anayasalarını yürürlükten kaldırmıştır. 6 bölüm ve 105 maddeden oluşmaktadır. ·Meclis hükümeti ile parlamenter sistem arasında karma bir model kurmuştur. ·Başbakan ve bakanlar cumhurbaşkanınca onaylanır ve meclise güvenoyu için sunulur. Bunun sonucu olarak, başbakanlık ve bakanlık sıfatlarının kazanılması, cumhurbaşkanının onayıyla olur. Böylece meclisin onayı kaldırılarak güvenoyu esası getirilmiş ve parlamenter sisteme biraz daha yaklaşılmıştır. Hükümetin kollekif sorumluluğu esası benimsenmiştir. ·Değiştirilemeyecek hükümler esası ilk kez benimsenerek, devletin şeklinin cumhuriyet olduğu kuralının değiştirilemeyeceği kabul edilmiş. ·Anayasanın üstünlüğü ilkesine vurgu yapılmıştır. ·Genel seçimler 4 yılda bir yapılacaktır. Milletvekili seçilme yaşı ise 30’dur. ·Bu dönemde meclis yorumlarına yer verilmiştir.
Değişiklikler ·1928’de devletin dininin İslâm olduğu ibaresi; milletvekili andındaki ‘vallahi’ kelimesi anayasa metninden çıkarılmış. Yine, meclisin yetkileri arasında sayılan ‘şeri hükümlerin uygulanması’ hükmü de kaldırılmıştır. ·1937’de altı ok anayasaya girmiş ve laiklik ilkesi ilk kez benimsenmiştir. Aynı yıl kamulaştırma da anayasaya girmiştir. ·1945’te anayasa dili Türkçeleştirilmiş ve Teşkilatı Esasiye Kanunu, ‘Anayasa’ adını almıştır. Ancak 1952’de yeniden eski dile geri dönülmüş.
1961 ANAYASASI
·Anayasa yapım sürecinde Milli Birlik Komitesi ve Temsilciler Meclisi görev yapmıştır. ·Anayasa, 157 madde ve 11 geçici maddeden ibarettir. Başlangıç metnine yer veren ilk anayasamızdır. ·Genel seçimler dört yılda bir yapılır. ·'Milliyetçi devlet’ kavramına ve halkçılık, devletçilik ve inkılapçılık ilkelerine bu anayasada yer verilmemiştir. ·‘Sosyal devlet’, ‘hukuk devleti’ ve ‘insan haklarına dayanan devlet’ anlayışları ilk kez getirilmiş. ·Ulusun egemenliği ‘yetkili organlarca’ kullanacağı prensibi benimsenerek, meclis, tek yetkili organ olmaktan çıkarılmış. ·Anayasa Mahkemesi, Yüksek Hakimler Kurulu, Milli Güvenlik Kurulu, Diyanet İşleri Başkanlığı yine bu anayasa ile oluşturulmuş kurumlardır. ·Kuvvetlerin yumuşak ayrılığı prensibi kabul edilmiştir. ·Çoğulcu toplum yapısına önem verilerek sivil toplum örgütleri, sendika ve grev hakkına yer verilmiş. ·Yüksek mahkemeler başlığı altında Yargıtay, Danıştay, Askeri Yargıtay ve Uyuşmazlık Mahkemesi sayılmış, AYİM’den bir yüksek mahkeme olarak bahsedilmemiştir. Sayıştay ise anayasanın yürütme bölümünde düzenlenmiştir. ·Yerel yönetimler bu anayasa ile güçlendirilmiş ve seçilmişlerin ancak yargı kararıyla görevden uzaklaştırılabileceği belirtilmiş. ·Sosyal haklar ve ödevler de ilk kez anayasal düzenleme altına alınmıştır.
1971-73 Değişiklikleri ·Bakanlar Kurulu’na kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi getirilmiştir. ·Üniversite özerkliği sınırlandırılmış, TRT’nin özerkliği kaldırılmış. ·Milli Güvenlik Kurulu’nun yardımcılık etme görevi, ‘tavsiye etme’ olarak düzenlenmiş ve kurulun etkisi arttırılmıştır. ·Genel olarak yürütme güçlendirilmiştir. ·Temel hakların sınırlandırılmasında, genel sınırlama sebepleri ve ayrıca bazı temel haklara da özel sınırlama sebepleri getirilmiştir. ·Tutukluluk süreleri arttırılmış. ·AYİM anayasaya girmiştir. Ayrıca Devlet Güvenlik Mahkemeleri de bu değişikliklerle anayasaya girmiştir (DGM’ler 2004’te kaldırıldı). ·Anayasa değişikliklerinin yalnızca şekil bakımından denetlenebileceği düzenlenmiş ve iptal davası açma yetkisine mecliste grubu bulunmayan partilerin sahip olmadığı düzenlenmiş. ·Adalet Bakanı’nın Yüksek Hakimler Kurulu’nda oy sahibi üye olarak katılımı sağlanmıştır.
1982 ANAYASASI
·Anayasanın yapım sürecinde Milli Güvenlik Konseyi ve Danışma Meclisi görev yapmıştır. ·177 madde ve 16 geçici maddeden oluşmaktadır. Kazuistik bir anayasadır. ·Cumhurbaşkanına onaylamadığı kanunları halkoyuna sunma yetkisi verilmiş. Ayrıca, cumhurbaşkanı, onaylamadığı anayasa değişikliğine ilişkin kanunları tekrar görüşülmek üzere meclise geri gönderebilecektir. ·Cumhurbaşkanı, meclis dışından da seçilebilir. ·Oylamaya katılmayan bir bakan, kendisi için oy kullanmak üzere bir başka bakanı görevlendirebilir. Ancak bir bakan, kendi oyuyla birlikte en çok iki oy kullanabilir. ·Anayasa, ‘Atatürk milliyetçiliği’ anlayışını benimsemiştir. ·Zorunlu din kültürü ve ahlâk bilgisi öğretimi anayasaya girmiştir. ·1961 Anayasa’sından farklı olarak yürütme, sadece bir görev değil, aynı zamanda bir yetki olarak da kabul edilerek düzenlenmiştir. ·1982 Anayasası, yürütmeyi daha da güçlendirmiş, özellikle cumhurbaşkanlığı makamını güçlendirici önemli düzenlemeler getirmiştir.
1987 Değişiklikleri ·Anayasa değişikliklerinin gizli oyla yapılması usulü (m. 175) ·Seçim ve halk oylamalarında oy kullanma zorunluluğu (m. 175/son) ·Milletvekili sayısı 400’den 450’ye çıkarıldı (m. 75)
1993 Değişiklikleri ·Radyo ve TV istasyonu kurmak ve işletmek serbest bırakıldı. (m. 133)
1995 Değişiklikleri ·Tutuklulara ve yurtdışında bulunan vatandaşlara oy kullanma hakkı verildi (m. 67) ·Seçim kanunlarının “temsilde adalet” ve “yönetimde istikrar” ilkelerini bağdaştırmak zorunda olduğu anlayışı getirildi (m. 67) ·Milletvekili sayısı 550’ye çıkarıldı (m. 75) ·18 yaşını dolduran herkesin siyasi partilere üye olabileceği kabul edildi (m. 68) ·Yükseköğretim elemanları ve öğrencileri, kanundaki şartlara uygun olarak siyasi partilere üye olabilirler. Ancak yükseköğretim elemanlarının partilerin merkez organları dışında kalan parti görevi almaları yasaktır (m. 68/VI) ·Siyasi partilerin tüzük ve programlarında ve eylemlerinde uyması gereken hususlar düzenlenmiştir (m. 69) ·Devlet, siyasi partilere, yeterli düzeyde ve hakça mali yardım yapar (m. 68/VIII) ·Milletvekillerinin istifasında, kabul için aranan salt çoğunluk şartı kaldırıldı (m. 84) ·Milletvekilliğinin düşmesi sebepleri azaltılmıştır (m. 84) ·Meclis başkanlığı seçiminde beşer günlük “serinleme süreleri” kabul edilmiş (m. 94) ·Mahalli idare seçimlerinin 5 yılda bir yapılacağı, fakat genel seçimlere 1 yıldan az bir zaman kalmışsa, seçimlerin birleştirileceği hususu ·Meslek kuruluşların, kuruluş amacı dışında faaliyette bulunamayacakları ve bunların organlarının seçiminde siyasi partilerin aday gösteremeyeceği ve bunların organlık sıfatlarını kaybetmelerinin sadece mahkeme kararıyla olabileceği esası getirildi. ·Siyasi parti kapatmalarında, Anayasa Mahkemesi’nin, partinin genel başkanı veya bir vekilinin savunmasını dinleyeceği (m. 149/IV)
1999 Değişiklikleri ·Özelleştirme kavramı anayasaya ilk kez girmiş ·Kamu hizmetleriyle ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklar için tahkim yolu getirildi.
2001 Değişiklikleri ·Temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması açısından öze dokunma yasağı, ölçülülük, laik cumhuriyetin gerekleri kriterleri getirildi (m. 13). Aynı maddede yer alan genel sınırlama sebepleri kaldırılarak 1961 Anayasası sistemine dönüldü ·Başlangıç hükümlerinde yer alan “hiçbir düşünce ve inancın” ibaresi, “hiçbir faaliyetin” olarak değiştirildi. ·m. 14’te “faaliyet” koşulu getirildi. ·Yakalama ve tutuklama süreleri yeniden düzenlendi ·Kanunla yasaklanmış bir dille yayın yapılamayacağına ilişkin yasak kaldırıldı (m. 28) ·M. 36/1’e “adil yargılanma hakkı” ibaresi eklendi ·Kanuna aykırı bulguların delil olamayacağı prensibi kabul edildi (m. 38/VI) ·Devlet, işlemlerinde ilgili kişilere hangi sürelerde ve hangi kanun yollarına başvurabileceğini bildirmek zorundadır (m. 40/II) ·Ailenin, “eler arasındaki eşitliğe dayanacağı” prensibi (m. 41/I) ·Kamulaştırma bedelinin kural olarak peşin ödeneceği kabul edildi (m. 46) ·Devlete, çalışanların yanı sıra, işsizleri de koruma görevi yüklenmiş (m. 49/II); “işçi ve işverenler” kavramı, “çalışanlar ve işveren” olarak değiştirilerek sendika hakkı memur ve diğer kamu görevlilerini de kapsar hale getirildi. ·Asgari ücretin tespitinde, çalışanların geçim şartlarının dikkate alınacağı hükmü getirilmiş (m. 55/I) ·Herhangi bir işyerinde çalışabilmenin işçi sendikasına üye olmak veya olmamak şartına bağlanamayacağı ile işçi sendikası ve üst kuruluşlarında yönetici olabilmek için en az 10 yıl işçi olmak kuralları kaldırıldı. ·Devletin sosyal ve ekonomik alanlardaki görevlerini yerine getirirken bu görevlerin amaçlarına uygun öncelikleri gözeterek mali kaynakları ölçüsünde yerine getireceği belirtilmiş. Değişiklik öncesinde ise “ekonomik istikrar” önemliydi (m. 65). Devlet, sendika kurma, grev, toplu iş sözleşmesi, ücretli tatil gibi temel haklarda, mali kaynakların yetersizliğini ileri süremeyecektir. ·Taksirli suçlar hariç, ceza infaz kurumu ve tutukevinde bulunan hükümlüler oy kullanamaz (m. 67). Değişiklikten önce hiçbir mahkûm oy kullanamamaktaydı. ·Seçim kanunlarında yapılacak değişiklikler, bir yıl içindeki seçimlere uygulanamaz (m. 67). ·Dilekçe hakkı, Türkiye’de ikamet eden yabancılara (mütekabiliyet şartıyla) tanınmış (m. 74). ·Cumhurbaşkanı, kanunu kısmen veto ederse, meclis, sadece bu maddeleri görüşebileceği gibi, kanunun tümünü de görüşebilir (m. 89/II) ·TBMM’nin m. 14’teki fiillerden dolayı af ilan edememe yasağı kaldırıldı. Ancak af için 3/5 çoğunluk gerekir (m. 87). ·Meclis soruşturması açılması oylaması ve Yüce Divan’a sevk için yapılacak oylamanın gizli oyla yapılması prensibi kabul edildi. ·Parti kapatma için gereken “odak” tanımlandı. Ayrıca, Anayasa Mahkemesi, temelli kapatma yerine kısmen ya da tamamen devlet yardımından yoksun bırakmaya da karar verebilecektir. Siyasi partilerin kapatılmasında 3/5 çoğunluk aranması da aynı değişikliklerdendir (m. 69). ·Anayasa Mahkemesi’nin anayasa değişikliklerinde iptale karar verebilmesi için 3/5 çoğunluk aranır (m. 149/I). ·Geçici m. 15 kaldırıldı.
2002 Değişiklikleri ·Bir ilin veya seçim çevresinin mecliste üyesi kalmazsa, zorunlu olarak ara seçime gidileceği kuralı getirildi (m. 78/V). ·M. 76/II’deki “ideolojik veya anarşik eylemlere” ibaresi, “terör eylemlerine” olarak değiştirildi.
2004 Değişiklikleri ·Kadın-erkek eşitliği ve devletin bu eşitliği yaşama geçirmekle yükümlü kılınması (m. 10/II). ·İdam cezası tamamen kaldırıldı (m. 15/II, m. 17/IV, m. 38/IV, m. 87). ·Basın araçlarının korunması hükmündeki özel sınırlama sebepleri kaldırıldı (m. 30). ·Uluslararası Adalet Divanı’na taraf olmanın yükümlülüğü dolayısıyla vatandaşın da yabancı bir ülkeye verilebileceği kabul edildi (m. 38/XI). ·DGM’ler kaldırıldı (m. 143). ·Milletlerarası anlaşmaların anayasaya aykırılığının ileri sürülemeyeceği prensibi kabul edildi (m. 90/V). ·Genelkurmay’ın YÖK’te temsilcisi olmasına son verildi. YÖK, Cumhurbaşkanınca atanan ve cumhurbaşkanınca doğrudan doğruya seçilen üyelerden oluşur. ·M. 160’ın son fıkrası kaldırılarak, silahlı kuvvetlerin elindeki devlet malları da Sayıştay denetimine girdi.
2005 Değişiklikleri ·Bütçedeki harcanabilecek miktar sınırının Bakanlar Kurulu kararıyla aşılabileceğine dair bütçeye hüküm konulamayacağı kuralı getirildi. ·M. 133’ün başlığı değiştirilmiş ve RTÜK’ün oluşumu düzenlenmiş. ·Sayıştay’ın görevleriyle ilgili düzenlemeler yapılmış. Mahalli idarelerin hesap ve işlemlerinin denetimi ve kesin hükme bağlanmasının Sayıştay tarafından yapılacağı kuralı kabul edilmiş (m. 160).
2006 Değişiklikleri ·Seçmen yaşı 25’e indirildi (m. 76)
2007 Değişiklikleri ·Genel seçimlerin dört yılda bir yapılacağı benimsendi (m. 77/I) ·Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi (m. 79, 101). Ayrıca cumhurbaşkanının en fazla iki defa seçilebileceği ve görev süresinin beş yıl olduğu, cumhurbaşkanı adayı göstermede 20 milletvekilinin veya %10’luk barajı aşan partilerin yeterli olduğu kabul edildi (m. 101). ·Cumhurbaşkanının seçimiyle ilgili bazı esaslar kabul edilerek, seçimle ilgili hususların kanunla düzenleneceği belirtilmiş (m. 102). ·Meclisin toplantı yeter sayısının yapılacak seçimler için de geçerli olduğu kabul edildi (m. 96/I).
Yorumlar (13)
